Cây hoa mào gà – Loài cây tuổi thơ và vị thuốc quý trong y học cổ truyền

Hoa mào gà – từ loài hoa vườn nhà đến vị thuốc dân gian lâu đời

Nhắc đến cây hoa mào gà, nhiều người lập tức nhớ về những hàng rào quê, những góc vườn rực rỡ sắc đỏ, trắng, vàng của tuổi thơ. Ít ai biết rằng, đằng sau vẻ ngoài dân dã ấy, hoa mào gà còn là một vị thuốc được sử dụng từ rất sớm trong y học cổ truyền với nhiều công dụng quan trọng đối với sức khỏe.

Trong dân gian, hoa mào gà được chia thành hai nhóm chính là hoa mào gà đỏ và hoa mào gà trắng, mỗi loại mang những đặc điểm thực vật, thành phần hóa học và giá trị dược lý khác nhau. Tên khoa học chung của loài là Celosia argentea L. var cristata L., thuộc họ Rau dền (Amaranthaceae). Tên gọi “mào gà” xuất phát từ hình dáng cụm hoa cong, xoăn và xếp lớp, rất giống mào của con gà trống.

Đặc điểm sinh trưởng và phân loại phổ biến

Hoa mào gà có nguồn gốc từ phía Đông Ấn Độ, sau đó được du nhập và trồng rộng rãi tại Việt Nam từ nhiều thế kỷ trước. Cây thường được gieo trồng bằng hạt vào mùa xuân. Đến khoảng tháng 9–10, hạt già, người trồng thu hái cụm hoa, phơi khô rồi đập lấy hạt để làm dược liệu, gọi là Thanh tương tử.

Hoa mào gà trắng thường là cây thân mềm, sống một năm, mọc thẳng, cao trung bình từ 0,3–1m, có thể đạt tới 2m trong điều kiện thuận lợi. Cây cho nhiều hạt, vì vậy được trồng khá phổ biến để làm thuốc. Ở một số quốc gia châu Phi, cây còn được dùng như rau ăn hoặc nguồn lương thực phụ.

Trong khi đó, hoa mào gà đỏ có thân cứng cáp hơn, tuổi thọ cao, cho hoa to, dày và màu sắc rực rỡ. Ba màu phổ biến nhất của hoa mào gà là đỏ, trắng và vàng, trong đó màu đỏ được sử dụng nhiều trong các bài thuốc cầm máu.

Mô tả thực vật chi tiết

Hoa mào gà trắng là cây cỏ mọc quanh năm, thân nhẵn, phân nhiều cành. Lá mọc so le, hình mác, mép nguyên, đầu nhọn, dài khoảng 8–10cm. Cụm hoa mọc ở ngọn thân hoặc đầu cành, phần dưới màu trắng, phía trên ánh hồng. Quả dạng nang, khi chín nứt theo hình hộp, chứa nhiều hạt nhỏ, dẹt, màu đen hoặc nâu đỏ, bề mặt bóng.

Hoa mào gà đỏ là cây thảo sống nhiều năm, cao gần 1m. Thân thường có màu đỏ tía, lá hình bầu dục, dài 15–20cm. Cụm hoa mọc thành bông dày, cuống ngắn, đầu hoa nhăn nheo, màu đỏ sậm hoặc đỏ mận. Quả hình trứng hoặc hình cầu, bên trong chứa nhiều hạt nhỏ màu đen bóng. Mùa hoa quả kéo dài từ tháng 6 đến tháng 10.

Bộ phận dùng làm thuốc và cách bảo quản

Bộ phận được sử dụng chủ yếu của cây hoa mào gà là hạt chín, ngoài ra còn dùng lá và cụm hoa. Hạt thu hái vào mùa thu, chọn loại mập, già, màu đen nhánh, khô, không vụn nát được coi là dược liệu tốt.

Dược liệu sau khi phơi hoặc sấy khô cần bảo quản ở nơi khô ráo, thoáng mát, tránh ẩm mốc và mối mọt để giữ nguyên dược tính.

Thành phần hóa học và tác dụng dược lý

Theo các nghiên cứu, phần trên mặt đất của hoa mào gà trắng chứa hàm lượng protein cao, nhiều kali và isoflavone. Trong hạt có polysaccharid acid celosian – hoạt chất được chứng minh có tác dụng bảo vệ gan và điều hòa miễn dịch.

Hoa mào gà đỏ chứa các hợp chất như kaempfertrin, amaranthin, purit cùng nhiều sắc tố tự nhiên có hoạt tính sinh học cao. Các nghiên cứu hiện đại cho thấy chiết xuất từ hoa mào gà đỏ có tác dụng kháng viêm, chống oxy hóa và hỗ trợ kiểm soát đường huyết. Tuy nhiên, cũng có ghi nhận về khả năng gây sẩy thai trên động vật thí nghiệm, vì vậy cần đặc biệt thận trọng khi sử dụng.

Công dụng theo y học cổ truyền

Theo Đông y, hoa mào gà trắng có vị đắng, tính hơi hàn, quy kinh Can, tác dụng thanh can, minh mục, tiêu viêm và cầm máu. Thường được dùng trong các trường hợp chảy máu mũi, trĩ ra máu, tiểu buốt, lỵ trực khuẩn.

Hoa mào gà đỏ có vị ngọt, tính mát, tác dụng lương huyết, chỉ huyết, làm mát máu. Dân gian thường dùng để chữa rong kinh, rong huyết, trĩ xuất huyết, nôn ra máu hoặc ho ra máu.

Cách dùng và liều lượng

Hoa mào gà thường được dùng dưới dạng thuốc sắc hoặc thuốc bột với liều từ 4–12g/ngày. Khi dùng ngoài da, có thể nấu nước để tắm hoặc rửa vùng da tổn thương mà không cần quá khắt khe về liều lượng.

Một số bài thuốc dân gian tiêu biểu

Hoa mào gà đỏ phơi khô, tán bột, uống với rượu để hỗ trợ điều trị rong kinh, rong huyết.
Hạt và hoa mào gà trắng sắc uống giúp cải thiện tình trạng trĩ ra máu.
Lá hoa mào gà trắng phơi khô, sắc uống có thể hỗ trợ điều trị hen phế quản theo kinh nghiệm dân gian.

Những đối tượng cần kiêng kỵ

Người bị tăng nhãn áp, suy gan, suy thận, người có cơ địa dị ứng hoặc phụ nữ mang thai không nên sử dụng hoa mào gà làm thuốc. Những trường hợp tích trệ, tiêu hóa kém cũng cần thận trọng.

Câu hỏi thường gặp về cây hoa mào gà

1. Hoa mào gà có chữa được bệnh trĩ không?
Có, đặc biệt là hoa mào gà đỏ và hạt mào gà trắng thường dùng để cầm máu trong trĩ xuất huyết.

2. Hoa mào gà trắng và đỏ khác nhau thế nào?
Mào gà trắng thiên về thanh nhiệt, sáng mắt; mào gà đỏ thiên về lương huyết, cầm máu.

3. Có thể dùng hoa mào gà làm thực phẩm không?
Mào gà trắng non có thể dùng làm rau ăn ở một số vùng.

4. Phụ nữ mang thai có dùng được không?
Không nên dùng vì có nguy cơ ảnh hưởng đến thai kỳ.

5. Dùng hoa mào gà bao lâu thì có hiệu quả?
Tùy cơ địa và bệnh lý, thường sau vài ngày đến một tuần.

6. Có nên dùng hoa mào gà lâu dài không?
Không nên dùng kéo dài liên tục, cần tham khảo ý kiến chuyên môn.

• 
  Rượu ngô men lá Hà Giang – Tinh hoa rượu truyền thống của người H’Mông vùng cao
• 
  Cây hoa mào gà – Loài cây tuổi thơ và vị thuốc quý trong y học cổ truyền
• 
  Cây lưỡi bò – Vị thuốc dân gian trị táo bón, viêm da và nhiều bệnh lý thường gặp
• 
  Hoàng Kỳ – Vị Thuốc Bổ Khí Quý Trong Đông Y | Tăng Sức Đề Kháng, Nâng Cao Thể Lực
• 
  Hoàng Bá – Dược liệu quý trong Đông y cổ truyền
• 
  Dây Thìa Canh Khô – Giải Pháp Hỗ Trợ Ổn Định Đường Huyết Được Nhiều Người Tin Dùng