Phèn chua là gì? Công dụng, cách dùng và những điều cần biết

Phèn chua (Bạch phàn) – Vị thuốc khoáng quen thuộc trong y học cổ truyền

Phèn chua, còn được gọi với nhiều tên khác như Bạch phàn, Minh bạch phàn, Phàn thạch hay Minh phàn, là một trong số ít những vị thuốc có nguồn gốc muối khoáng được ghi nhận và sử dụng rộng rãi trong y học cổ truyền phương Đông. Trải qua hàng trăm năm, phèn chua vẫn xuất hiện trong nhiều bài thuốc dân gian nhờ đặc tính sát trùng, giải độc và làm dịu các triệu chứng khó chịu trên da cũng như niêm mạc.

Ngày nay, khi nhu cầu tìm hiểu về các dược liệu truyền thống tăng cao, phèn chua tiếp tục được quan tâm không chỉ trong lĩnh vực y học cổ truyền mà còn trong đời sống sinh hoạt hằng ngày.

Phèn chua là gì?

Về mặt khoa học, phèn chua có tên là Alumen hay Sulfat Alumino Potassicus, với công thức hóa học K₂SO₄.Al₂(SO₄)₃.24H₂O. Đây là một loại muối kép của nhôm và kali, tồn tại ở dạng tinh thể, không màu hoặc hơi trắng đục, dễ vỡ và tan nhanh trong nước.

Trong y học cổ truyền, phèn chua được xếp vào nhóm dược liệu khoáng, có vị chua, tính lạnh, được sử dụng chủ yếu sau khi đã qua bào chế phù hợp.

Điều chế và bào chế phèn chua

Theo tài liệu cổ và hiện đại, phèn chua có thể được điều chế từ nhiều nguồn khác nhau như nung đá minh phàn (alunite) rồi hòa tan, lọc và kết tinh, hoặc thông qua phản ứng hóa học giữa đất sét, axit sunfuric và kali sunfat.

Trong y học cổ truyền, phèn chua được phân thành:

• Sinh phàn: phèn chưa qua nung
• Khô phàn (phèn phi): phèn đã được nung để loại nước, giảm tính kích ứng

Ngày nay, phương pháp bào chế hiện đại thường sử dụng chảo gang nung ở nhiệt độ cao, sau đó loại bỏ lớp ngoài sẫm màu, chỉ giữ phần phèn trắng, tán mịn để sử dụng. Phèn phi có đặc điểm tan chậm hơn trong nước, thường được ưu tiên khi dùng trong các bài thuốc uống.

Đặc điểm và thành phần hóa học

Phèn chua có tinh thể không đều, dễ vỡ, mùi nhẹ, vị hơi chua chát. Thành phần chính là muối sulfat của nhôm và kali, cùng các dạng hydroxide liên quan. Chính cấu trúc khoáng này tạo nên đặc tính sát trùng và se niêm mạc đặc trưng của phèn chua.

Tác dụng dược lý được ghi nhận

Theo y học cổ truyền, phèn chua có tác dụng:

• Giải độc
• Sát trùng
• Làm hết ngứa
• Cầm máu
• Se niêm mạc

Một số nghiên cứu hiện đại cho thấy phèn chua có khả năng ức chế sự phát triển của vi sinh vật trong điều kiện thí nghiệm. Tuy nhiên, các tài liệu khoa học hiện nay vẫn còn hạn chế và chưa đủ để khẳng định toàn diện tác dụng trên người, do đó việc sử dụng cần thận trọng và đúng cách.

Công dụng và cách dùng phèn chua trong dân gian

Công dụng phổ biến

Trong các tài liệu cổ, phèn chua thường được dùng để:

• Hỗ trợ xử lý các vấn đề ngoài da
• Làm sạch và sát trùng
• Giảm ngứa, viêm nhẹ
• Cầm máu trong một số trường hợp
• Khử mùi cơ thể

Cách dùng

• Dùng uống: thường sử dụng Khô phàn với liều lượng rất nhỏ
• Dùng ngoài: rửa, xông, bôi hoặc ngâm, không quá khắt khe về liều

Việc sử dụng đường uống cần được bào chế kỹ và tham khảo ý kiến người có chuyên môn.

Phèn chua có độc không?

Theo ghi chép y học cổ truyền và kinh nghiệm dân gian, phèn chua không được xem là độc nếu được sử dụng đúng cách và đúng liều lượng. Tuy nhiên, do đây là muối khoáng, việc lạm dụng hoặc dùng sai cách có thể gây kích ứng, đặc biệt khi dùng đường uống. Vì vậy, phèn chua chủ yếu được khuyến nghị dùng ngoài da trong đời sống hiện nay.

6 Câu hỏi thường gặp về phèn chua

1. Phèn chua có phải là dược liệu không?

Có. Phèn chua là dược liệu khoáng được sử dụng lâu đời trong y học cổ truyền.

2. Phèn chua dùng ngoài da có an toàn không?

Thông thường an toàn nếu dùng đúng cách và không lạm dụng.

3. Có thể dùng phèn chua để khử mùi cơ thể không?

Có, đây là một trong những ứng dụng phổ biến của phèn chua trong dân gian.

4. Phèn chua có dùng được cho trẻ em không?

Nên hạn chế và cần tham khảo ý kiến chuyên môn trước khi sử dụng.

5. Phèn chua có tan trong nước không?

Có, phèn chua tan tốt trong nước, đặc biệt là dạng sinh phàn.

6. Có nên tự ý uống phèn chua không?

Không nên. Việc dùng đường uống cần bào chế đúng và có hướng dẫn chuyên môn.