Cây lưỡi bò – Vị thuốc dân gian trị táo bón, viêm da và nhiều bệnh lý thường gặp

Cây lưỡi bò – dược liệu quen thuộc nhưng ít người hiểu đúng

Trong kho tàng y học dân gian Việt Nam, cây lưỡi bò được biết đến như một vị thuốc mát, có khả năng hỗ trợ điều trị táo bón, các bệnh ngoài da và rối loạn tiêu hóa. Tuy nhiên, không phải ai cũng hiểu rõ đặc điểm, thành phần dược tính cũng như cách sử dụng an toàn của loại cây này.

Cây lưỡi bò còn được gọi bằng nhiều tên khác như chút chít, thổ đại hoàng, ngưu thiệt hay dương đề. Tên khoa học là Rumex crispus L., thuộc họ Rau răm (Polygonaceae). Đây là loài cây thân thảo sống lâu năm, thường mọc hoang ở những vùng đất ẩm như ruộng trũng, bờ mương, ruộng mạ hoặc ruộng rau sau thu hoạch.

Đặc điểm thực vật và dược liệu

Cây lưỡi bò có chiều cao trung bình từ 0,4–1,2m. Thân cây cứng, mọc thẳng, trên thân có các rãnh dọc và rất ít phân nhánh. Lá mọc so le, phiến lá dài khoảng 15–20cm, rộng từ 5–7cm, mép lá nguyên nhưng lượn sóng rõ, bề mặt nhẵn và có màu xanh đồng đều ở cả hai mặt. Lá gần gốc thường to và dày hơn so với phần ngọn.

Hoa của cây mọc thành chùm dày, cuống hoa mảnh, dài từ 1–3cm. Quả thuộc dạng quả bế, có ba cạnh, bên dưới còn tồn tại đài hoa.

Trong y học cổ truyền, rễ và lá là hai bộ phận được sử dụng làm thuốc. Rễ có thể thu hái quanh năm, nhưng thời điểm tốt nhất là vào mùa thu – đông, khi dược tính tích tụ nhiều nhất. Rễ sau khi đào lên sẽ được loại bỏ rễ con, thái mỏng và phơi hoặc sấy khô để bảo quản lâu dài.

Thành phần hóa học – nền tảng của tác dụng nhuận tràng

Các nghiên cứu cho thấy rễ cây lưỡi bò chứa nhiều hoạt chất quan trọng như anthraquinon, emodin, chrysophanol, physcion, rhein cùng canxi oxalate. Hàm lượng anthraquinon cao chính là yếu tố tạo nên tác dụng nhuận tràng và tẩy xổ của dược liệu này.

Ngoài ra, cây còn chứa nhiều hợp chất flavonoid và phenolic như quercetin, kaempferol, catechin, axit gallic – những chất có khả năng chống oxy hóa và kháng khuẩn.

Tác dụng dược lý nổi bật của cây lưỡi bò

Theo y học cổ truyền, cây lưỡi bò có vị đắng, tính lạnh, quy kinh Đại Trường. Tác dụng chính bao gồm:

• Thanh nhiệt, lương huyết
• Nhuận tràng, hỗ trợ điều trị táo bón
• Sát trùng, tiêu viêm

Cao lỏng và thuốc hãm từ rễ đã được chứng minh là làm tăng nhu động ruột, giúp cải thiện tình trạng táo bón mạn tính. Ngoài ra, các chiết xuất từ rễ, lá và hạt còn thể hiện hoạt tính kháng khuẩn với nhiều chủng vi sinh vật như Staphylococcus aureus, Bacillus subtilis, Pseudomonas aeruginosa và Candida albicans.

Hoạt chất phenolic trong phần thân và lá trên mặt đất giúp chống oxy hóa, góp phần bảo vệ tế bào và hỗ trợ các bệnh lý viêm nhiễm ngoài da.

Công dụng và liều dùng trong thực tế

Cây lưỡi bò được sử dụng trong nhiều trường hợp như:

• Táo bón mạn tính, rối loạn tiêu hóa
• Ghẻ lở, mụn nhọt, viêm da, hắc lào
• Viêm đại tràng mạn
• Hỗ trợ cải thiện chức năng gan, giảm vàng da
• Hỗ trợ điều trị viêm mũi cấp và mạn

Liều dùng thông thường:

• 1–3g rễ khô/ngày nếu dùng nhuận tràng nhẹ
• 4–6g/ngày khi dùng với mục đích tẩy xổ

Những lưu ý quan trọng khi sử dụng

Do chứa hàm lượng oxalat khá cao, việc sử dụng cây lưỡi bò cần thận trọng. Không nên dùng lá tươi với lượng lớn, đặc biệt là lá non chưa được đun sôi kỹ. Người bị sỏi thận, gout, thấp khớp hoặc phụ nữ mang thai nên hạn chế hoặc tránh sử dụng.

Dù là dược liệu tự nhiên, cây lưỡi bò vẫn có thể gây tác dụng không mong muốn nếu dùng sai cách hoặc kéo dài.

Câu hỏi thường gặp về cây lưỡi bò

1. Cây lưỡi bò có trị táo bón không?
Có, rễ cây chứa anthraquinon giúp tăng nhu động ruột, hỗ trợ trị táo bón hiệu quả.

2. Có thể dùng lá lưỡi bò tươi không?
Không nên dùng lá tươi với lượng lớn vì chứa nhiều oxalat, dễ gây độc.

3. Ai không nên dùng cây lưỡi bò?
Người bị sỏi thận, gout, tiêu chảy cấp và phụ nữ mang thai.

4. Cây lưỡi bò có tác dụng ngoài da không?
Có, thường dùng để trị ghẻ lở, viêm da, hắc lào và mụn nhọt.

5. Dùng bao lâu thì có hiệu quả?
Thông thường sau 3–5 ngày với táo bón nhẹ, tùy cơ địa mỗi người.

6. Có nên dùng lâu dài không?
Không nên dùng kéo dài liên tục, cần có thời gian nghỉ và tham khảo ý kiến chuyên môn.

• 
  Rượu ngô men lá Hà Giang – Tinh hoa rượu truyền thống của người H’Mông vùng cao
• 
  Cây hoa mào gà – Loài cây tuổi thơ và vị thuốc quý trong y học cổ truyền
• 
  Cây lưỡi bò – Vị thuốc dân gian trị táo bón, viêm da và nhiều bệnh lý thường gặp
• 
  Hoàng Kỳ – Vị Thuốc Bổ Khí Quý Trong Đông Y | Tăng Sức Đề Kháng, Nâng Cao Thể Lực
• 
  Hoàng Bá – Dược liệu quý trong Đông y cổ truyền
• 
  Dây Thìa Canh Khô – Giải Pháp Hỗ Trợ Ổn Định Đường Huyết Được Nhiều Người Tin Dùng